BNNKMN bnnb #5 - Ruimtetype: de persoonlijkheid van een ruimte BINNENKOMEN — bijna nabij #5
“Athmospherique. Ambient light, characterful textures and an expressive structure can authentify a feel of a place and sense of belonging when being at home and coming home.” — Marijsse, Joran, 2021
Ik schreef dat een paar jaar geleden, ergens tussen twee projecten in. Vandaag lees ik het opnieuw en denk: dat klopt nog altijd. Maar er ontbreekt een woord. Karakter. Een ruimte heeft er een. Net zoals jij.
Aan mensen vragen we voortdurend wie ze zijn: bij een eerste kennismaking, in een gesprek dat verder gaat dan het weer. Extravert of stil. Een planner, of iemand die de dingen liever laat gebeuren. Diezelfde vraag stellen we zelden aan een ruimte, binnen of buitenskamers.
Een ruimtetype, zou je het kunnen noemen: geen stijl of sfeer die je er na de plannen op plakt, maar iets dat ontstaat uit hoe een ruimte zich laat gebruiken. Sommige ruimtes nodigen uit tot gesprek, andere vragen stilte.
Dat heeft niets met trends te maken, met de kleur van het jaar of met opruimtips. Omgevingspsychologen onderzoeken al decennia waarom we reageren zoals we reageren op een vorm, een geur, de hoogte van een plafond: niet smaak beslist daar, maar iets dat dieper zit. Wie houdt van prikkels en beweging, heeft een andere ruimte nodig dan wie vooral rust en overzicht zoekt. Wie van orde en structuur houdt, vraagt iets anders dan wie liever improviseert, en wie nieuwe prikkels opzoekt, leeft zich beter uit in een verrassende plattegrond dan wie houvast zoekt in het herkenbare. Een universeel goed interieur bestaat dan ook even weinig als een universeel goed mens.
Daar wringt het vaak: we ontwerpen voor een gebruiker die niet bestaat, een gemiddelde, terwijl elk lichaam een andere ruimte nodig heeft om zich goed te voelen.
Wat heeft een mens daarvoor eigenlijk nodig? Meer dan comfort: je wil je vrij voelen, verbonden met anderen, en het gevoel dat je iets aankunt, dat de wereld je niet overvalt. Die drie laten zich vertalen naar een plan: een plek om je terug te trekken, een plek om samen te komen, een route die zich vanzelf laat lezen zodat niemand moet gissen waar hij is. Geen van de drie is decoratie, het zijn voorwaarden.
Daarom kijk ik bij elk project dat ik afwerk nog eens terug: waar ondersteunt het ontwerp welbevinden, en waar schiet het net tekort. Een hoek die te openlijk bleef, een gang die niemand kiest om in te blijven hangen: dat soort dingen zie je pas als een gebouw gaat leven, niet wanneer het nog plat op papier ligt.
Een lichaam registreert een ruimte trouwens lang voor het verstand meedoet. Een hoge kamer maakt iets anders los dan een lage, een raam op het oosten geeft een ander soort ochtend dan een raam op het noorden, hout onder je hand voelt anders dan gepolijst beton, ook al zeg je er zelf niets over. Een geur die in een ruimte hangt, zet een gevoel in gang nog voor je weet waarom, en wie moe is zoekt zonder erbij na te denken een hoekje met een rug tegen de muur.
Groen speelt daarin een bijzondere rol, niet als versiering, maar als geheugensteun voor het lichaam: uitzicht op een boom laat een hartslag sneller zakken dan uitzicht op een muur, een tak die beweegt in de wind trekt de blik weg van een scherm zonder dat iemand het vraagt. Ondanks alle verharding om zich heen voelt een lichaam zich nog altijd het best op een plek die lijkt op de natuur waarin het ooit leerde overleven.
Otto Friedrich Bollnow schreef ooit over het huis als een beschutte plek tegenover een wereld die soms te veel wordt. Diezelfde beschutting zoekt een lichaam ook buiten het huis: in een wachtzaal, een klaslokaal, een werkplek, overal waar iemand een moment nodig heeft om op adem te komen.
Wie overstuur raakt, zoekt precies dat: een plek die klein en behapbaar genoeg aanvoelt om te verdragen. Vandaar ook de behoefte aan herhaling, aan een ademhaling die je zelf kan tellen, aan een meditatie die niets nieuws vraagt maar net hetzelfde, telkens opnieuw: een lichaam vertraagt zichzelf zodra het de kans krijgt. Kleren doen daarin wat een ruimte doet. Een trui die knelt voelt al snel beklemmend, ook al houdt niemand je vast, en een jas die te los hangt geeft niets om tegen te leunen. Ergens daartussen ligt een gevoel van juist genoeg, nooit voor iedereen hetzelfde.
Niet elk lichaam zoekt dezelfde beschutting: een kind leest een trap anders dan wie moeilijk stapt, en wie slecht ziet oriënteert zich op geluid en textuur waar een ander enkel op kleur vertrouwt. Wie overprikkeld raakt door te veel geluid of licht, vraagt iets anders dan wie juist te weinig te doen heeft en onderprikkeld blijft. Welbevinden is daarom nooit één antwoord voor iedereen, maar een veelvoud aan antwoorden naast elkaar, in eenzelfde gebouw.
Daarom geloof ik in ontwerpen mét, niet enkel voor: een ervaringsdeskundige weet iets dat geen plan ooit kan tonen, hoe het voelt om zelf door die gang te moeten, met die stok, die rolstoel, die onzekerheid. Eén gesprek voor de eerste lijn wordt getekend, levert vaak meer op dan een hele reeks aanpassingen achteraf.
Op dit moment teken ik aan de uitbreiding van een school, samen met het integreren van een nieuwe crèche, waar die veelheid meteen concreet wordt. Een baby van enkele maanden vraagt iets anders van een ruimte dan een peuter van twee, en een peuter weer iets anders dan het personeel dat de hele dag tussen slapen, spelen en voeden beweegt. Ik denk dan liever in spectra dan in categorieën: hoeveel prikkel een plek mag geven, waar concentratie nodig is en waar beweging welkom is. Slapen en activiteit kunnen nooit in elkaars gehoorafstand liggen, en toch dicht genoeg bij elkaar voor wie toezicht houdt. Circulatie wordt dan een vraag van beveiliging even goed als van comfort: wie mag waar, zonder dat een kind ooit ergens alleen kan geraken. Dat teken je niet vanachter een bureau, maar in gesprek: met personeel dat weet welke hoek nooit rustig wordt, met ouders, met een directeur die de dag al honderd keer heeft zien verlopen voor de eerste steen er ligt.
Een ruimtetype dat voor iedereen past, bestaat niet. Standaardisatie vraagt een gemiddelde gebruiker. Welbevinden vraagt een gebruiker met een naam.
Dat geldt al binnen één en hetzelfde huis. Zelden wonen er twee mensen met exact hetzelfde ruimtetype: de een zoekt een eigen hoek die van hem alleen is, zijn plek, terwijl datzelfde huis evengoed onze plek moet zijn, een plek om samen te komen. Een huis dat enkel het ruimtetype ondersteunt van wie het hardst zijn stempel drukt, stuurt de rest van het gezin op zoek naar een eigen plek ergens anders.
Dat betekent niet dat elke ruimte op maat van elk individu getekend moet worden, wel dat ze genereus genoeg moet zijn om zich te laten toe-eigenen. Een robuuste ruimte, iets groter of neutraler dan strikt nodig, draagt net daardoor een veelheid: wie er een hoekje van maakt om te lezen, wie de ruimte gebruikt zoals ze op plan nooit bedoeld was. Hoe genereuzer het kader, hoe meer het een gebruik kan opvangen dat niemand van tevoren kon tekenen.
Er schuilt in dat alles ook een stillere winst. Wie zich goed voelt in zijn huis, voelt minder de drang om te verhuizen, te verbouwen of ergens anders opnieuw te beginnen. Een ruimte die bij je past is dan niet enkel goed voor jou, maar ook voor wat er niet meer gebouwd of weggegooid moet worden. Gelukkig, gezond, innerlijk rijk en wijzer wonen: het begint bij een huis dat weet wie er woont.
Ik geloof dat een goed gebouw niet vraagt wie je zou moeten zijn om er te passen, maar luistert naar wie je al bent. Dat is meer werk voor de architect dan één plan tekenen dat overal dienst kan doen. Het vraagt inleving, veldwerk, een dialoog die zich iteratief herneemt. Net dit laatste is het boeienste van de job om samen met de opdrachtgever en gebruiker naar een stimulerende leefomgeving te werken.
Je hoeft geen architect te zijn om je eigen ruimtetype te herkennen. Het begint vaak met gewoon eens goed rondkijken in je eigen huis of werkplek: wat werkt er al, en waar zou een kleine aanpassing al veel verschil maken. Het zit ook in kleine dingen: waar je als eerste gaat zitten in een nieuwe kamer en waarom net daar, of je je jas meteen uittrekt of liever nog even aanhoudt, of een gebouw je vanzelf de weg wijst of je moet zoeken. Je lichaam weet al wat een plek met je doet, nog voor jij het onder woorden hebt gebracht.
In welke ruimtes heb jij je al eens niet goed gevoeld, en weet je nog waar dat vandaan kwam?
Meer lezen? Ontdek de andere blogartikels op leefomgeving.be.
Binnenkomen – bijna nabij, een blog-reeks van ir. arch. Joran Marijsse, poogt de invloed van architectuur op welbevinden te verzamelen en onder de aandacht te brengen.
Binnenkomen verwijst naar de wijze waarop we een omgeving tot ons nemen.
Bijna nabij verwijst naar de menselijke zoektocht naar verbondenheid, vertrouwdheid en een bewoonbare nabijheid — tot onszelf, tot anderen, de natuur en tot de (intentionele) wereld rondom ons.


